Première: 23-02-1653, Het hof van Versailles
Periode: Barok
Door: Lodewijk XIV (opdracht, dans)
Het ballet van de nacht is geïnspireerd op een Florentijns divertissement uit 1608, getiteld Le Notte d'Amore, naar een libretto van Francesco Cini.
In het ballet van de nacht ging het om de overwinning van het Goede op het Kwade, gesymboliseerd door de overwinning van de dag op al het slechte van de nacht.
Lodewijk XIV was pas veertien toen dit ballet uitkwam maar hij vertolkte maar liefst zes verschillende rollen. De laatste, die van opgaande zon, was tevens bedoeld als allegorie op de heerlijkheid en grootsheid van de koning.
De structuur van het ballet was ontleend aan die van de maskeradeballetten (oftewel masques ) en er waren 43 entrees, dit zijn optredens van verschillende groepen. Deze optredens maakten onderdeel uit van verschillende episodes die op hun beurt weer waren ondergebracht in 4 bedrijven. Ieder bedrijf had een tijdsbestek van drie uur zodat het hele ballet 12 uur duurde! Van 6 uur in de namiddag tot 6 uur ‘s ochtends.
Een korte samenvatting van het ballet:
Eerste bedrijf
Van 6 uur tot 9 uur 's avonds. In een proloog verschijnt de nacht met haar gevolg van twaalf uren. Hierna gaat de zon onder en neemt de nacht de macht over. Om te laten zien wat er gewoonlijk gebeurt in stad en land treden verschillende personages op. Verkleed als boeven, bedelaars, herders, jagers, maar ook lampen en lampaanstekers. Het decor is herkenbaar als een eigentijds plein in de hoofdstad, dat zo berucht was dat zelfs de politie zich er niet vertoonde.
Tweede bedrijf
Van 9 uur tot middernacht. De tijd voor feesten en balletten. Hierin worden 3 afzonderlijke hofballetten opgevoerd.
Het eerste ballet is ontleend aan een Grieks mythologisch verhaal namelijk 'De bruiloft van Thebe'.
Het tweede ballet is ontleend aan het middeleeuwse Roelantslied dat gaat over Karel de Grotes paladijn Roelant.
Het derde ballet is een koddig, kluchtig ballet in de vorm van een pantomime , dit gespeeld in een groteske stijl.
De kwade krachten van de duisternis, verbeeld door somberheid en ouderdom, die worden verjaagd door de liefdeskoningin Venus, geholpen door Comus, de opgewekte geest en de geesten van de glimlach en spel.
Derde bedrijf
Van middernacht tot 3 uur in de vroege ochtend. Nu regeert de maan. Eerst wordt haar liefdesspel met de schone herder Endymion uitgebeeld. Dit brengt een maansverduistering teweeg. Deze wordt geobserveerd door twee astrologen uit de oudheid, namelijk Ptolemaeus van Alexandrië en de Perzische geleerde Zarathoestra. Corybanten, volgelingen van de moedergodin Cybele proberen de maan terug te brengen door middel van een heksensabbat. Hierna plunderen als brandweermannen vermomde dieven een brandend huis. Bewoners, hun kinderen en dieren vluchten. De dieven worden uiteindelijk gevangen genomen.
Vierde bedrijf
Van 3 uur tot 6 uur ‘s ochtends. Tot de dageraad heersen slaap en stilte. Terwijl de geesten van de vier elementen; Aarde, Water, Lucht en Vuur, tezamen met de vier karaktertemperamenten; melancholisch, sanguinisch, flegmatisch en cholerisch waken. Valse munters verlaten hun schuilplaatsen en smidsen worden aangestoken. Tenslotte schijnt de ochtendster nog aan de hemel wanneer Aurora, de godin van de dageraad, opkomt met haar twaalf uren. Zij brengt de opgaande zon mee( Lodewijk XIV ), die wordt geloofd en geprezen door zijn gevolg van goede geesten, te weten die van eer, genade, liefde, rijkdom, overwinning, roem en vrede.
De dans aan het hof was niet zo verfijnd en galant als wij ons daarbij misschien voorstellen, en ook nog niet het specialistenwerk van professionele balletdansers met hun grote sprongen.
De jonge koning Lodewijk XIV , waarvan vast staat dat hij een zeer behoorlijk danser was, danste zonder partner, in een mannelijke ‘down to earth’ stijl.
In ‘het Ballet van de Nacht’, dat Lully voor hem componeerde, stelde hij op zijn 14e jaar de opgaande zon voor. Dat optreden verschafte hem mede de bijnaam Zonnekoning, al verdiende hij die bijnaam later meer door zijn langdurige en constante bewind. Zijn moeder die toen nog regentes voor hem was, had niet in de gaten dat hij zich met zijn dansen een krachtig, bovenmenselijk, ja bijna goddelijke imago verschafte, dat hem in staat stelde om op zijn 22ste zelf alle macht over te nemen. Hij blijft dan nog tien jaar dansen.
In een bepaald onderdeel van het ballet nodigt de koniklijke danser de kinderen van een aantal politieke kopstukken uit om om hem heen te dansen, om te laten zien dat alles voortaan om hèm zal draaien.
Omdat het hele ballet maar liefst een heel etmaal in beslag nam ( een real-time uitvoering!) zijn slechts fragmenten later herhaald.
Een prima indruk van het leven aan het hof van Lodewijk en van zijn passie voor dansen, krijg je in de film 'Le roi danse'.
Hierin zijn ook hoofdrollen weggelegd voor Lully en Molière .
De film is een treffende en leerzame periodeschets over de ontwikkelingen in het zeventiende-eeuwse theater en de opkomst van de Franse opera.